Eyüp-Üsküdar Vapuru

Dinlerin ve Dillerin Geçit Töreni

M Akif Eyler

Rasyonel bir dünyada büyüdük; aklın her şeyi çözeceğine, dinin bireysel vicdanlara çekilip hayatın merkezinden çıktığına ve kanlı din savaşlarının tozlu tarih kitaplarında kaldığına inandırıldık. Ancak 21. yüzyıl, bu modern kabulün ne kadar kırılgan olduğunu sert bir şekilde yüzümüze vurdu. Gökdelen yıkan uçakların dehşetiyle başlayan bu milenyum, Haçlı zihniyetini ve küllenmiş nefretleri dirilten anlamsız savaşlarla, bitmek bilmeyen kimlik çatışmalarıyla devam ediyor. Dünya, farklı olanı yok etmeye ayarlı bir makineye dönüşürken, "çağdaş krallar" aklını ve insanlık hafızasını yitiriyor.

Halbuki içinde bulunduğumuz bu şehir, yüzyıllar boyunca farklı inançları aynı sokakta, aynı rüzgârda barındırmıştı. O eski, dingin ve çok renkli İstanbul’u hatırlamak için küçük bir zaman yolculuğuna çıkalım, 20. yüzyılın başlarına, büyük savaşlar öncesine dönelim. Sabahın ilk ışıklarıyla Eyüp İskelesinden kalkan bir vapura bindiğimizi hayal edelim...

Fotoğraf:  Wikipedia

Aynı Geminin Yolcuları

Birlikte yaşama sanatını tek karede görmek için, Eyüp'ten Üsküdar’a süzülen bu emektar vapura bakmak yeterlidir.Vapur henüz iskeleden ayrılırken, arkada Eyüp Sultanın manevi huzuru ve sabah ezanının yankısı kalır. Güverteye adım atan ilk yolcular; ellerinde tespihleri, dillerinde sabah dualarıyla vapurun ahşap sıralarına yerleşen Müslümanlar, ama vapur sadece onlara ait değildir. 

Biraz sonra vapura binecek olanlar, son yıllarını yaşayan bir imparatorluğun küçük bir modelini bize gösterecek. Fesli, modern bir memurun yanında, siyah giyimli bir papazın ya da geleneksel kıyafetiyle bir hanımın oturduğunu görmek kimseyi şaşırtmaz. Ara duraklara yanaştıkça, bu mozaiğe her iskeleden yeni parçalar eklenir. Hasköy'den kıymetli çantasıyla binen saatçi Agop Usta, Balat’ın dar sokaklarından telaşla çıkıp gelen tüccar Bay Mişon, Fener’de ipek eldivenleriyle korkuluklara tutunan Tatyana Tantig... 

Kırmızı tuğlalı Rum Lisesinin gölgesinden gelen Lidya Teyze, elindeki pazar çantasıyla vapurun yan tarafına oturur. İtalyan Hastanesinde hemşire, bembeyaz kolalı yakasıyla Signorina Bianca, hafif aksanıyla 'günaydın' der. Hemen ardından bankacı Mösyö İzak, okuduğu gazeteyi hışırdatarak selam verir. 

Bu insanların aynı gemide duruşu bir rastlantı değil, hayatın doğal akışındaki o muazzam iş birliğinin sonucuydu; zira Agop Usta’nın tamir ettiği saat İzak’ın bankadaki mesaisini düzenliyor, Tatyana'nın alacağı nadide kumaşları Bay Mişon Avrupa'dan getiriyor, Hemşire Bianca da Lidya Teyzenin pazarcısını tedavi ediyordu. Vapurun güvertesindeki bu görünmez mutabakat şehrin çarklarını döndürüyordu.

Haliç’in o daracık suyolu, sanki bütün bir medeniyetin ana damarıdır:

* Bir yanda sinagogdan çıkan yaşlı bir tüccarın huzuru,
* Diğer yanda çan sesleriyle güne başlayan bir saatçinin neşesi,
* Ve hepsinin ortasında, gün boyunca göğe yükselen ezan sesleri.

Galata'nın ilk durağı olan Kasımpaşa'da yolcuların bir kısmı iner, yerine başkaları biner. Vapur Karaköy’e, Galata Kulesinin gölgesine vardığında, Ermeni esnaf ve Galata’nın renkli kalabalığı güverteyi iyice şenlendirir. Son durak olan Üsküdar’a, Kız Kulesinin selamıyla yanaşırken, yolcuların kimliği sadece "İstanbullu"dur. Aziz Mahmud Hüdayi’nin semtine ayak basan bu muhtelif insanlar; farklı mahallelerden ve farklı mabetlerden gelmiş olsa da, bir vapurla aynı yere gitmenin gizli huzurunu taşır. 

Geçmişin Sessiz Bilgeliği

Vapurdan inen kalabalık, farklı dillerde vedalaşarak dağılır. Rumca ve Ermenice kadar, Arapça ve Kürtçe de duymak muhtemeldir. Birisi Arapça dua mırıldanırken, diğer yanda Kürtçe bir atasözü veya Rumca bir şarkı yankılanır. Bugünün dünyasında bir ütopya gibi görünen bu tablo, bizim köklerimizde doğal sayılan derin bir hakikattir: 

Birlikte yaşamak, farklılıkları bir savaş sebebi değil, aynı geminin zenginliği olarak görebilmektir. Belki de 21. yüzyılın o karmaşık labirentinden çıkış yolu, 120 yıl önce o vapurdan inen insanların birbirine davranışında gizlidir.

Gördüğümüz bu manzara bitmiş bir masalın son sayfaları değil, farklı inançların birbirini yok etmeden de büyük bir bütün oluşturabileceğinin somut kanıtıydı; çünkü onlar için bir arada yaşamak bir tercih değil, fırtınalı denizde devlet gemisini yürütmenin tek yoluydu. Çoğunluğun yönetimi azınlığın inançlarını aşağılamıyor, onlara adaletle davranıyordu. O zaman mümkün olduysa, şimdi de olabilir.

---

Tarihsel Notlar

Yerleşim Bölgeleri

Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde İstanbul, farklı inanç ve kültürlerin iç içe geçtiği çok katmanlı bir yerleşim yapısına sahipti. Bu dönemde gayrimüslim azınlık, hem şehrin ticari kalbinde hem de Boğaziçi ve Haliç kıyılarında herbiri kendine özgü mahalleler kurmuştu.

Rumlar İstanbul’un en köklü topluluğu olarak şehrin pek çok noktasına yayılmıştı: Fener, Beyoğlu (Pera), Boğaziçi Köyleri (Arnavutköy, Tarabya, Çengelköy, Kuzguncuk), Kadıköy ve Adalar.

Ermeni toplumu, zanaat ve ticaretin yanı sıra devlet kademelerindeki  görevleri nedeniyle şehrin stratejik noktalarındaydı: Kumkapı, Samatya, Üsküdar (Selamsız), Kurtuluş (Tatavla).

Yahudiler ise, Osmanlı’ya geldikleri dönemden itibaren belirli ticaret merkezleri üzerinde yerleşmişlerdi: Balat, Hasköy, Galata, Kuzguncuk.

Bu mahalleler birbirinden katı duvarlarla ayrılmamıştı. Özellikle Pera ve Kuzguncuk gibi bölgelerde, bu üç azınlık ile Levantenler ve Müslüman çoğunluk ilginç bir kozmopolit yapı içerisinde birlikte, barış içinde yaşıyordu. 

Haliç Vapurunun Yolcuları

Bu yazıyı hazırlarken yardım aldığım Gemini'ya, altı yolcu için günün nasıl devam ettiğini sordum, güzel bir cevap verdi. Biraz değiştirip ekliyorum:

https://gozlemler.blogspot.com/p/yolcular.html

Vapurun Son Durumu

19. yüzyılda Haliç'te yoğunlaşan yolcu taşımacılığını modernleştirmek, sandallar yerine buharlı gemilerle seri taşıma yapmak için 1855 yılında kurulan Haliç-i Dersaadet Şirket-i Hayriyesi (Haliç Vapurları Şirketi) imtiyaz usulüyle çalışmış. 1941 yılına kadar faaliyet göstermiş, sonra Şehir Hatları işletmesine devredilmiş. Eyüp-Üsküdar Vapuru, benim öğrenci olduğum 1970'lerde çalışmıyordu. Haliç temizlendikten sonra bu ilginç hizmet yeniden başlatıldı.

Eyüp-Üsküdar Vapuru 2025

2005 yılında ters yönde Üsküdar'dan Eyüp'e gitmiş ve çok etkilenmiştim, şurada anlattım:
https://eyler.blogspot.com/2005/06/hali-golden-horn.html
Geçen 20 yıl içinde en az 20 kere bu hizmeti kullandım, vapurdaki karakterleri yol boyunca kurgulamış olabilirim.

Hâlen her saat karşılıklı bir vapur kalkıyor

Safâ, Vedâ, Rahmet

Üç Tepede Üç Hutbe

M Akif Eyler

Peygamber Efendimizin tebliğ yolculuğunu üç meşhur hutbe üzerinden okuduğumuzda, ortaya çıkan o sarsılmaz metaneti açıkça görüyoruz. İlk ayetler içe dönüktü, “Oku” diyordu, “Gece kalk” diyordu, “Sen yüce bir ahlak üzeresin” diyordu. Ama sonraki ayet farklı bir tonda çınladı: “Kalk ve Uyar!”

“Kalk ve Uyar!” Kaynak

Emir zordu, Abdullah'ın yetimi, Abdulmuttalib'in torunu bu kimsesiz genç adam kimi nasıl uyaracaktı? Çağrı Kâbe’nin yanında Safa Tepesinde başladı. Kendi akrabalarına seslenirken, “Şu dağın ardında düşman var desem inanır mısınız?” diye soran bir dürüstlükle yola çıkmıştı. İnsanları topladı ve onlara bir tehlikeyi haber verir gibi seslendi; fakat anlattığı şey bir macera değildi. Dinleyenlerin iyi bildiği, lakin semtine uğramadığı gerçekleri anlatıyordu: hesap günü, sorumluluk, hakikate çağrı... “İyilik yap, iyilik bul” diyordu. Yani sözün yönü daha en baştan belliydi: kendine değil, ötelere işaret eden farklı bir dil kullanıyordu. Amcalarından gördüğü hakaret ise, 23 yıl sürecek bir sabır imtihanının başlangıcıydı.

Yıllar sonra, defalarca ölümün kıyısından geçip, suikast timlerini ve çölün kavurucu belirsizliğini geride bırakarak, meşekkatli bir yoldan Medine’ye vardı. Ve o şehre girerken insanlar onu Tala'al-badru 'alayna ile, “Vedâ tepelerinden doğan dolunay” sözleriyle karşıladı. O tepelerin adı vedayı çağrıştırsa da aslında bir başlangıcın eşiğiydi. Böyle bir yolculuktan çıkan bir insanın ilk sözlerinin kendi hikâyesi olması beklenirdi; ama o, kendisini ilk defa görenlere yine Ahireti hatırlattı: “İyilik yapın, iyilik bulun.” Medineliler, bir "hayatta kalma hikayesi" bekliyordu. Ama o, arkasında bıraktığı mağarayı, yolda peşine düşen atlıları veya Mekke’deki zulmü sözlerine bulaştırmadı. Sadece iyilikten, selamı yaymaktan ve ahiretten bahsetti. Safa’da ne dediyse, Veda tepelerinde de o tonda konuştu; güncel heyecanlarını ve kişisel travmalarını davasının berraklığına asla gölge etmedi.

Bu muazzam tutarlılık, on yıl sonra yaptığı veda haccında, yüz bini aşkın insana Arafat’taki Rahmet tepesinden seslenirken kemale erdi. İlk tepe olan Safa’da akrabalarına fısıldadığı hakikat neyse, son tepe olan Rahmet’te insanlığa haykırdığı emanet de aynıydı. Safa’da bir yetim olarak başladığı o yalnız yürüyüşü, Rahmet tepesinde bir fatih ve önder olarak bitirirken bile üslubundaki o ihlâslı sadelik değişmedi. Ne başlangıçtaki hüzün ne de sondaki büyük zafer, onun dilindeki dengeyi bozamadı. Şahsi duygularını aradan çekip sadece Hakkı konuşturan bu sarsılmaz iradeye, salât ve selâm ona...

İşte bu yüzden, onun sözlerinde anlık duyguların, güncel heyecanların izini değil, derin ve değişmeyen bir kaynağın yansımasını görürüz. En kritik anlarda bile kendi yaşadıklarını merkeze almayan, güncel heyecanları değil değişmez hakikatleri anlatan bir dil... Mekânlar farklıydı: Safâ tepesinde ilk çağrı, Vedâ tepelerinin eteği, Rahmet tepesinin zirvesi... Ama söz hep aynı istikameti gösteriyordu. Tepeler değişir, yıllar geçtikçe kalabalıklar artar, ama hakikate işaret eden o istikamet sabit kalır. 

Sırf bu yüzden, “salât ve selâm ona” yalnızca bir hürmet sözü değil; bu değişmeyen istikameti fark etmenin bir ifadesidir.

Şevket ağabeyi ziyaret

Sezgin Özaytekin

Merkezefendi’de, Topkapı’nın kuytu bir köşesinde, yağmur ince ince yağıyordu. Hüzünlü değil, tuhaf bir şekilde aydınlık bir yağmurdu bu; sanki nurlu günlerin kapısını aralayan sessiz bir müjde gibi.

Havada yanık bir ney sesi vardı. Belki de sadece benim içimde çalıyordu, bilemiyorum. Ama o kadar gerçekti ki, damlaların ritmine karışıyor, Topkapı’nın eski taşlarını usulca titretiyordu.

Türbenin avlusunda birkaç kişi Fatiha okuyordu. Yanlarındaki balıklı havuza bakarak dua ediyorlardı. Suyun yüzeyinde yağmur damlaları küçük halkalar çiziyor, sonra kayboluyordu. Her şey bir an doğuyor, bir an sonra siliniyordu.

Uzun bir aradan sonra Şevket Ağabey’i ziyarete gelmiştim. Aramızdan ayrılalı yirmi beş yıl olmuştu , sanki göz açıp kapayınca kadar. Gönlümde karşılaşabileceğim  bir sitem korkusuyla yaklaşmıştım kabrine. “Neredesin evladım, bu kadar zaman niye gelmedin?” diyecek diye içimde bir ses kıpırdanıyordu.

Evvel giden ahbâba selâm olsun

Ama yanına vardığımda, mezarının üzerinde açmış olan narin, canlı renkli çiçekler bana sessizce gülümsedi. Sanki “Hoş geldin” der gibi. O anda etrafımda, çok eski bir yerden gelen bir mısra çınladı:

“Tekrar mülâkî oluruz bezm-i ezelde;
Evvel giden ahbâba selâm olsun...”

Çeyrek asır, bir lahza gibi eriyip gitti gözümün önünde. Zaman denen şey, aslında çok da kalın bir perde değilmiş meğer. Bir Anadolu türküsünde söylendiği gibi: “Ölüm Allah’ın emri, ah şu ayrılık olmasaydı.”

Yağmur hâlâ yağıyordu. Ney sesi hâlâ içimde yanıyordu.

Son söz olarak sadece şu kaldı aklımda, usulca:

“İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn.”

El-fani Sezgin
28.03.2026

Evvel gidene selam

Elvedâ ey mâh-ı rûze

M Akif Eyler

“Elvedâ ey mâh-ı rûze, merhabâ ey rûz-ı ‘iyd”
Üsküdarlı Aşkî (ö. 1576)

mâh: ay      rûze: oruç
rûz: gün    ‘iyd: bayram

Gidenin ardından söylenen her "elvedâ", aslında gelmekte olana açılan bir kapıdır. Ecdadın o ağdalı diliyle "Elvedâ ey mâh-ı rûze" derken hissedilen hüzün, hemen ardından gelen "Merhabâ ey rûz-ı ‘iyd" selamıyla birleşir. Bu geçiş, bedenin çetin bir disiplinden, bir sabır yolculuğundan geçip ruhların mükafatla kucaklaşmasıdır.

Tarih tıpkı bir Ramazan ayı gibi, toplumların nefislerini ve dirençlerini sınayan uzun, karanlık ve açlık dolu dönemlerle doludur. Bağdat’ın kütüphanelerinin küle döndüğü o günlerde ya da Kudüs’ün sokaklarında yankılanan kederli sessizlikte, ufuklarda bir sabah görünmüyordu, her yer karanlıktı. Ancak tarih, bize "elvedâ" denilen her yıkımın ardında saklı olan o gizli "merhabâyı" öğretmiştir.

İstanbul’un işgal yıllarında, şehrin üzerine çöken o ağır sis, bitmek bilmeyen bir oruç gibi halkın metanetini sınamıştı. Camilerin mahyalarında sönen ışıklar, bir devrin elvedâsı gibi görünse de; o karanlığın kalbinde büyük bir kurtuluş bayramının hazırlığı yapılıyordu. Şehirler yıkılır, kütüphaneler yanar, sütunlar devrilir; fakat o estetik ruh ve yeniden başlama iradesi baki kalır. Ayasofya’nın defalarca onarılan kubbeleri gibi, biz de her yıkımda bir taş daha koyarak "buradayız" demeyi bildik.

Şimdi bir Ramazan ayını daha uğurlarken, heybemizde sadece açlığın değil, sabrın ve bir arada durmanın verdiği o tecrübe var. Zorlukların içinden süzülüp gelen bu zarif duruş, bize en karanlık gecenin bir sabahı, en çetin kışın bile bir baharı olduğunu hatırlatıyor, "Arınan kurtuldu" diyor:

87:14 Felâha erdi arınmış olan
Rabbinin adını anıp namaz kılan

Merhabâ ey rûz-ı ‘iyd! 

Şimdi o beklenen bayramlaşma vaktidir. Sabrın ve sükûnetin imbiğinden süzülen gönüller için bayram, bir kutlama olduğu kadar, yeniden doğuş müjdesidir. Kapımızı çalan bu mübarek sabah, yorgun dimağlara şifa, sarsılmış gönüllere huzur ve her şeye rağmen ayakta kalan insanlığa taze bir nefes getirsin. Biriktirdiğimiz o sabır dolu bekleyiş, şimdi bayramın neşesiyle taçlanıyor.

Bu bayram, akılların ve gönüllerin buluştuğu bir kavuşma vaktidir. Zorlu bir yoldan geçen irade, bugün bayramın aydınlığında kendine yeni bir istikamet bulur. Küllerinden doğan şehirler gibi, biz de içimizdeki umudu bu sabah yeniden yeşertelim. Çünkü bayram, her bitişin içinde saklı olan güçlü başlangıcı hatırlatır.

Şimdi hüzne ve karanlık bekleyişlere vakur bir “elvedâ” derken; barışın, esenliğin ve sönmeyen ümidin sabahına içten bir “merhabâ” diyelim. Bu mübarek günlerin iklimi, yarınlara dair kurduğumuz güzel hayallerin mayası olsun. Gönüller bir, dualar ortak, bayramımız mübarek olsun.

Adı güzel, sözü güzel, işi güzel eski bir dosttan gelen bayram tebriği

İtikâf: Zarif Bir Sünnet

Aklın ve Kalbin Tefekkür İklimi

Sezgin Özaytekin

İtikâf, Peygamber Efendimizin (s.a.v.) Ramazan’ın son on gününde devamlı kıldığı, son derece zarif ve incelikli bir ibadettir. Dünya telaşından, beşerî meşguliyetlerden kendini alıkoyup mescidde —veya kadınlar için evde— ibadet niyetiyle bir süre kalmak; nefsi dış âlemin gürültüsünden arındırıp yalnızca Allah’a yöneltmektir. Bu ibadet, salt bir bekleyiş değil; salât, zikir ve derin tefekkür ile dolu bir manevi inzivâdır.

İtikâfın en kıymetli meyvelerinden biri, aklın ve kalbin birlikte işlediği şu üç derin ameliyedir:

•  Tefekkür: Kâinatı, yaratılmışları ve nimetleri akıl gözüyle inceleyip ibret almak; Allah’ın kudret, hikmet ve rahmet âyetlerini düşünerek O’nu tanımaya çalışmaktır. Bu, zihnin en yüksek faaliyeti olup, insanı “neden” ve “nasıl” sorularıyla Yaratan’a yaklaştırır.

•  Tezekkür: Tefekkürle elde edilen mânaları kalpte derinleştirip sürekli hatırlamak, zikretmek; unuttuklarımızı yeniden bulmak, nimetleri ve ahdi tazelemektir. Tefekkür aklın meyvesiyse, tezekkür kalbin uyanışıdır — bir şeyi görüp “Bu ne büyük nimet!” diye içten içe Rabbi anmaktır.

•  Tedebbür: İşlerin sonucunu baştan hesaplamak, Kur’ân-ı Kerîm’in âyetlerini derinlemesine düşünüp anlamak; hükmün gereğini idrak edip tedbir almak, amelî bir derinlik kazanmaktır. Bu, tefekkürün fiile dönüşmüş hâlidir; düşüncenin davranışa, ibretin amele intikâlidir.

İtikâf, işte bu üçünün en güzel buluştuğu zemindir: Namazla beden, zikirle dil, tefekkür-tezekkür-tedebbür ile akıl ve kalp birlikte Rabbe yönelir. Dışarıdaki kesret (çokluk) perdelenir, içteki vahdet (birlik) zuhur eder. Peygamberimizin (s.a.v.) Hira’da vahiy öncesi yaptığı gibi, itikâf da insanı kendiyle ve Yaratıcısıyla baş başa bırakır; kalbi cilâlar, ruhu inceltir.

Kitap ve Sünnet

Bakara Suresi 125. ayette şöyle buyrulur:

“İbrâhim ve İsmâil’e: Evimi (Kâbe’yi) tavaf edenler, itikâfta bulunanlar (âkifîn), rükû ve secde edenler için tertemiz tutun diye emrettik.” 

Bu ayet, Hz. İbrahim ve oğlu Hz. İsmail döneminden itibaren Kâbe’de itikâf uygulamasının olduğunu gösterir. Yani “İbrahimî din” (Haniflik) geleneğinde benzer bir inziva/ibadet hali vardı.

Ramazan’ın son on gününde itikâf yapmak, Peygamber Efendimizin (s.a.v.) uygulaması gereği sünnet-i müekkede (kuvvetli sünnet) hükmündedir. Bu ibadetin en ideal ve tam şekli 10 gün boyunca (yani Ramazan’ın 21. gecesinden son günün akşamına kadar) camide kalmaktır.

Sünnet böyle olmakla birlikte, itikâf Ramazanın son on günüyle sınırlı değil, başka zamanlarda da olur. On günü doldurmak da şart değil, çok daha kısa olabilir. Bir kimse camiye girerken “namaz süresince itikâfa” niyet ederse, camiden çıkarken itikâf yapmış olarak çıkar.

Bu zarif sünneti ihyâ etmek, modern dünyanın hız ve gürültüsünde kaybolan kalplere bir sığınak, bir nefes alma fırsatı sunar. İtikâf, ibadetin en latif hâllerinden biridir; zira orada insan, nefsini hapsetmez — asıl hapsettiği, kalbinin Rabbine açılan kapılarını özgür bırakır.

Hüve’l-Bâkî,
el-fânî Sezgin 

Meşhur bir âlim şu benzetmeyi yapmış:

İtikâfa giren kimse ihtiyacından dolayı büyük bir zâtın kapısında oturup “Hâcetimi yerine getirmedikçe buradan ayrılıp gitmem” diye yalvaran bir kimseye benzer. O da Allah Teâlâ’nın bir mâbedine sokulmuş, “Beni bağışlayıp mağfiret etmedikçe buradan ayrılıp gitmem” demektedir.
https://mirasimiz.org.tr/ar/itikaf

EN BÜYÜK SENSİN RABBİM

Bâzen bir şey yaparsın, sana pek hünerli görünmez
Lâkin seni seven biri över, sözüyle büyütür, sönmez
O dem dön Rabbine, aç ellerini huzurunda
De ki: Yâ Rab, en büyük Sensin, gönlüm bunu inkâr etmez.

Göğsümü tekmeleyen kibir kabarınca içimde
Kalbim gümbür gümbür çarpar gizli gurur izimde
Sana sığındım yâ Rab, o şeytanın vesvesesinden
Kul Senindir nihâyet, büyüklük yalnız Senin elinde.

el-fânî Sezgin  

el-Vâhid: Çokluğun Ardında Bir

 Dr Sezgin Özaytekin

el-Vâhid -- Bir

el-Vâhid ismi şerîfi, Allah Teâlâ’nın en derin ve en kuşatıcı esmâsından biridir. Zâtında, sıfatlarında, fiillerinde ve isimlerinde asla ortağı, benzeri ve dengi bulunmayan; eşi ve benzeri olmaksızın mutlak Tek olan, bölünmez ve parçalanmaz olan yegâne Vâhid’dir.

“Her sayı bir’den başlar” derler. Çünkü bir, çokluğun kapısıdır. Sayıların tümü bir’in tekrarları ve türevleri üzerine kuruludur. Fakat o bir, kendi içinde çokluk taşımaz; o saf vahdettir.

Kâinata baktığımızda da benzer bir düzen görürüz. Sayısız varlık, sayısız şekil, sayısız renk ve çeşitlilik… Fakat bütün bu çokluk, aslında tek bir kudretin eseridir. Her şey bir düzen içinde birbirine bağlıdır ve hepsi aynı iradenin tasarrufunu gösterir.

Bir tohumun içinden dallanıp budaklanan büyük bir ağaç çıkar. Tek bir ışık huzmesi kırıldığında renk renk bir gökkuşağına dönüşür. Bir damla su, nehirlerin ve denizlerin hayat kaynağı olur. İnsanın kalbinde doğan tek bir fikir, zamanla nice düşünceye, esere ve medeniyete dönüşebilir.

Bu örneklerin hepsi bize aynı hakikati hatırlatır: Görünürdeki çokluk, aslında birliğin farklı tecellileridir. Çeşitlilik arttıkça, arkasındaki tek kudret daha da belirgin hâle gelir.

Fakat bu çokluk ebedî değildir. Zamanla her şey değişir, dönüşür ve fâni olduğunu gösterir. İnsan da, kâinat da, içindeki bütün varlıklar da sonunda yokluk perdesine yaklaşır. Kur’ân’ın ifadesiyle:

kullu men 'aleyhâ fân

55:26-27 “Yeryüzünde bulunan her şey fânîdir. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin vechi bâkî kalacaktır.”

İşte burada el-Vâhid isminin derinliği daha açık şekilde anlaşılır. Bütün bu muazzam çokluk, aslında O’nun birliğinin tecellileridir. Çokluk vahdetin gölgesidir; ayrılık birliğin farklı görünüşlerinden ibarettir.

İnsan bu hakikati fark ettikçe kalbindeki dağınıklık azalır. Dikkatini parçalayan sayısız bağdan kurtulup tek bir hakikate yönelir. Tevhidin özü de budur: Kalbin yalnızca Allah’a yönelmesi.

“Lâ ilâhe illallah” sözü işte bu yüzden bütün çokluğu silen bir ikrar gibidir. İnsan bu kelimeyle kalbini toparlar ve varlığın hakiki merkezini yeniden hatırlar.

el-Vâhid Celle Celâlühû: Her şey O’ndan gelir ve sonunda yine O’na döner. Çokluk O’nun lütfudur; vahdet ise nihai hakikattir.

Hüvel Bâkî,
el-fânî Sezgin 

Sırr-ı Zaman

Vakit akıp gider derler, bir yalandır bu lisan,
Zaman bir kayd-ı surîdir, aslına ermez insan.

Beşer kılındı mahlûk, "an" içinde hapsolur,
Zü'l-Celâl'in katında ne mazi, ne müstakbel bulunur.

"Küllü men aleyha fân", hükmü vaki olunca,
Ruh mülküne çekilir, ten toprağa dolunca.

Alem-i fenadan göçer, sırr-ı bekaya ereriz,
Zaman denen o vehmi, bir perde gibi gereriz.

İntikal-i küll eyleyip, aşınca bu kafesi,
Zaman hükmünü yitirir, kesilir her nefesi.

Zamanın bittiği yer, sonsuzluk deryasıdır,
Hikâyenin sonu yok, Hakk'ın bir rüyasıdır.

Ne evvel kaldı ne ahir, her yer "Lâ-mekân" olur,
Söz biter, kalem düşer, cümle âlem "Can" olur.

Sonu olmayan yolun, hikâyesi de bitmez,
Zaman yoksa bu aşkın, ateşi de hiç sönmez.

El Fani Szgn