Yazma Mushaflar Sempozyumu

Akif Eyler ve Ali Demir
Ek: İsmail Orakçıoğlu

nûn vel-qalemi vemâ yesturûn
Nûn. Düşün kalemi ve yazdıklarını!

Uluslararası sempozyumun açılışına dün Taksim Atatürk Kültür Merkezinde birlikte katıldık. 

Kurân-ı Kerim Tilaveti

Açılış konuşmalarından önce, konuyu simgeleyen iki ayet okundu. Ekranda, harekesiz ve noktasız Kufi hatla erken dönem mushaflardan biri vardı. Hafız Naci Demirci, ikinci ayeti defalarca, farklı kıraat rivayetlerine göre okudu. Sanki, "bakın böyle de okunur, şöyle de okunur" der gibiydi.

18:109 De ki: “Rabbimin sözleri için deniz mürekkep olsa ve bir o kadar da ilave getirsek, Rabbimin sözleri bitmeden önce deniz tükenirdi.”

31:27 Yeryüzündeki ağaçlar kalem, denizler de (mürekkep) olsaydı, sonra yedi deniz eklenseydi, Allah’ın sözleri tükenmezdi.

Kurân tilaveti sırasında salonda çıt çıkmadı

Iqra yazılımı ile sayfayı bulmak çok kolay

Tayyar Altıkulaç'ın Sunumu

Ali Demir, İTÜ öğretim üyesi (11 Kasım 2026)

“Büyük Alimin Büyük Hatası”

Sempozyumun açılış oturumunda Tayyar Altıkulaç hocayı dinledim. Başlık onun sözü. Hocamız, otuzlu yaşlarında büyük bir hayranlıkla dinlediği ve daima “Üstad” diye andığı Muhammed Hamidullah’ın bir sözünün hayatının yönünü nasıl değiştirdiğini anlattı. Üstad Muhammed Hamidullah: “Hz. Osman’ın çoğalttığı orijinal mushaflardan birisi İstanbul Topkapı Sarayında, biri Buhara’da, biri de Londra’da Hint Ofisinde bulunmaktadır”. Bu söz bende bir ateş yaktı. Hz. Osman’ın bizzat gördüğü, elini sürdüğü, okuduğu bu mushafları görmeli, dokunmalı ve okumalıyım dedim kendi kendime. Büyük alim bana bu ışığı yakmıştı. Bu ateş ile kendime bir vizyon oluşturdum ve bu mushaflara erişmenin yollarını aradım. İlk olarak en yakın olan İstanbul-Topkapı Sarayındaki mushafa eriştim. Elhamdülillah, gördüm, dokundum ve okudum. Ama gördüm ki galiba Üstad yanılıyor. Bu mushaf Hz. Osman’ın okuduğu orijinal mushaf değil, çünkü içinde kâtip hataları var. Ashabın onayından geçen bir metinde bu tür hatalar olamazdı. Daha sonra fırsatını oluşturup Buhara’daki mushafa erişme imkanım oldu. Bizzat gördüm, dokundum ve okudum Elhamdülillah. Ama bu da şu şu yazım hatalarından dolayı Hz. Osman’ın çoğalttığı orijinal mushaf değil. Bu iki deneyime rağmen Üstadın bende yaktığı ateş sönmemişti. Londra-Indian Office’deki mushafı da incelemeliydim. Rabbim onu da nasip etti. Londra’daki mushafı da gördüm, dokundum ve okudum. Ama bu da orijinal mushaf olamazdı. Şu şu yazım farklarından dolayı. Özet olarak demem o ki büyük alim Hamidullah, bu üç mushafın orijinal olmadığını bilmiyordu, yanılmıştı ama büyük alimin yanlışı bile gençleri araştırmaya sevk etmeye yol açıyormuş. Ben de bir ömür mushaf araştırmalarına harcadım elhamdülillah. Allah Üstad Muhammed Hamidullah’a rahmet eylesin.

“Kız Çocukları için Hafsa İsmi”

Çoğunluğu hafızalarda olan, bazıları da parçalar halinde deriler üzerine, kemikler üzerine veya o günün kağıtları üzerine yazılı olarak kaydedilmiş olan ayetleri ilk olarak Hz. Ebubekir iki kapak arasında toparladı ve referans olması bakımından muhafaza altına aldı. Bu ilk mushaftır. Bu muhafazayı da dikkat edin, bir kadına emanet etti. Hafsa¹ Validemize emanet etti. Kız çocukları için Hafsa ismini tavsiye ederim. Hafsa Validemiz bu emaneti ömrü boyunca kendi hanesinde sakladı. Sadece Hz. Osman’ın talebi üzerine hanesinden çıkmasına izin verdi ve Hz. Osman tarafından 6 nüsha çoğaltıldıktan sonra bu ilk mushafı Hz. Osman, Hafsa Validemize iade etti. İlk defa Hz. Osman tarafından 6 nüsha olarak çoğaltılan mushaflar ümmetin yayıldığı coğrafyaya dağıtıldı. Bir nüsha da Medine’de muhafaza altına alındı.

¹ Hafsa bint Ömer (ö. 665) Hz. Ömer'in kızı ve Hz. Peygamberin hanımı

“Mervan bin Hakem”

Yıllar sonra Medine’ye vali olan Mervan bin Hakem², Hafsa Validemizden Hz. Ebubekir'in emanet ettiği ilk mushafı istedi. Hafsa Validemiz buna müsaade etmedi. Bir dikkat de buraya lütfen. Bir kadın sahabe, Medine Valisinin talebini geri çeviriyor. Ne büyük bir cesaret ne büyük bir sorumluluk bilinci ve ne büyük bir medeniyet örneği! Hafsa Validemiz vefat edince, Mervan bu kez mushafı Hafsa Validemizin varisinden talep ediyor ve Hafsa Validemizin defin işlemleri bittikten hemen sonra da bu ilk mushafa sahip oluyor. Mervan bin Hakem, “fitneye sebep olmasın” düşüncesiyle bu ilk mushafı yok ediyor. “Benim peşine düştüğüm diğer konu bu oldu” diyor Tayyar Hoca. Neden ilk mushaf imha edildi? Olası sebepleri dillendiriyorum: Birincisi: “Bu ilk mushafta var olan bazı sure veya ayetler Hz. Osman tarafından çoğaltılan nüshalara alınmadı.” İkincisi: “İlk mushafta olmayan bazı sure veya ayetler Hz. Osman tarafından çoğaltılan nüshalara eklendi.” Eğer bu ihtimallerde en küçük bir gerçeklik olsaydı, bugüne kadar Kur’an’ın bütün özelliklerini inceleyen iyi niyetli veya kötü niyetli insanlar bunu ortaya çıkartır ve Kur’an’ın bugün İncil, Tevrat veya Zebur’dan bir farkı kalmazdı. Böyle bir durum asla söz konusu değildir. “Fitneye sebep olmasın” düşüncesi Mervan bin Hakem’in içtihadıdır, belki yanlış bir içtihattır.

² Mervan bin Hakem (624-685) Hz. Osman'ın amcasının oğlu, Emevi döneminde vali ve kral

“Kıraat Farkları Münzeldir”

Tayyar Hoca, insan olmanın doğası gereği Hz. Osman tarafından yapılan çoğaltma esnasında kâtipler arasında küçük anlaşmazlıklar çıktığını ve bunları çözümlemek için de karar verilemeyen hususlarda Kureyş lehçesinin kullanılmasını talimat olarak verdiğini aktardıktan sonra İslam beldelerine gönderilen 6 nüsha mushaf içerisinde sınırlı sayıda farklılığı olduğunu ifade etti. Sadece 44 adet harf farkından oluşan bu rivayetlerin Hz. Peygamberin sağlığında bilinen farklar olduğunu söyledi. Böyle durumlarda sahabeler Resulullah’a başvuruyor, Peygamberimiz önce birini dinliyor, ardından diğerine “Sen oku” diyerek onun kıraatini de dinliyordu. Ve her ikisinin okuyuşunu da DOĞRU kabul ediyordu. Bu farklılıkların Allah’ın indirdiği farklılıklar yani münzel olduğunu sarih bir biçimde ifade etti.

Doksana dayanan yaşına rağmen, Tayyar Hoca bu konuşmayı ayakta ve büyük bir heyecanla tamamladı. Bize kazandırdığı bunca eserin sahibinin ömrüne, Rabbim sağlık içinde bereket versin. 

Açılış Paneli -- Oturum başkanı: Mehmet Emin Maşalı
E A Rezvan (Rusya), G Q al-Hamed (Irak), Tayyar Altıkulaç

Dışarıdan Bir Bakış

İsmail Orakçıoğlu, Emekli öğretim üyesi (14 Kasım 2026)

Ali Hocamın haberdar etmesi vesilesiyle “Uluslararası Yazma Mushaflar Sempozyumu”na katılmış olmaktan büyük memnuniyet duydum. Sempozyumun başlangıcındaki güzel Kur’an tilaveti, konunun manevi derinliğini hissetmemi sağladı ve beni adeta farklı bir âleme taşıdı.

Tayyar Altıkulaç Hocamızın konuşması ise benim için günün en kıymetli bölümüydü. Doksan yaşına yaklaşmasına rağmen konuşmasını ayakta, zihinsel berraklığını ve ilmî heyecanını koruyarak yapması gerçekten hayranlık vericiydi. Özellikle Muhammed Hamidullah’ın bir değerlendirmesinden hareketle başlayan ve ömrünü adadığı Mushaf araştırmalarına uzanan yolculuğunu anlatması çok etkileyiciydi. Büyük bir âlimin yanılgısının dahi genç bir araştırmacıya ilham verebilmesi, ilmin ve sorgulamanın değerini bir kez daha düşündürdü. Hz. Hafsa validemizin ilk Mushafı koruması, bu Mushafın daha sonra imha edilmesi ve münzel kıraat farklılıkları hakkındaki açıklamaları da benim için son derece ufuk açıcıydı.

Sempozyuma farklı ülkelerden akademisyenlerin katılması, Bakan Yardımcısı ve İstanbul Valisi düzeyinde temsilin bulunması, organizasyona verilen kurumsal önemi göstermesi bakımından memnuniyet vericiydi. Ayrıca bir konuşmacının, henüz gün yüzüne çıkarılmayı ve ilmî incelemeyi bekleyen çok sayıda el yazması eserin varlığına dikkat çekmesi, bu alanda yapılacak çalışmaların ne kadar önemli olduğunu ve önümüzde daha ne kadar uzun bir yol bulunduğunu ortaya koyuyordu.

Elbette yalnızca açılış oturumu ve ilk gün üzerinden sempozyumun tamamını değerlendirmek doğru olmaz. Kaldı ki konunun akademik uzmanlık alanımın dışında olduğunu da belirtmeliyim. Bununla birlikte, bir katılımcı olarak özellikle organizasyon ve sunum anlayışı bakımından bazı eksikliklerin dikkatimi çektiğini paylaşmak isterim.

Örneğin, Kur’an tilavetinden önce hangi kıraat rivayetlerine göre okunacağına ilişkin kısa bir bilgilendirme yapılması, benim gibi konuya ilgi duyan ancak uzman olmayan dinleyicilerin tilavetten ilmî bakımdan da daha fazla istifade etmesini sağlayabilirdi.

Bakan Yardımcısı düzeyinde, aynı zamanda akademik unvana sahip bir konuşmacının hitabının ise sempozyumun ilmî içeriğine ve farklı ülkelerden gelen katılımcıların beklentilerine daha fazla odaklanmasını beklerdim. İstanbul’un tarihî ve kültürel öneminin vurgulanması elbette yerindeydi. Ancak şehrin neredeyse kutsiyet atfedilen bir üslupla anlatılmasını, toplantının konusu ve uluslararası akademik niteliği bakımından gerekli bulmadım. İstanbul’un yazma Mushafların muhafazası, araştırılması ve dünya ilim mirasına kazandırılmasındaki öneminin öne çıkarılması, kanaatimce çok daha anlamlı olurdu.

Bir diğer üzücü husus da katılımcıların salona geç gelmeleri ve oturum başladıktan sonra girişlerin devam etmesiydi. Bu durum, ne yazık ki zaman zaman karşılaştığımız bir alışkanlığın yansıması olarak, hem konuşmacılara gösterilmesi gereken özen hem de toplantı disiplini açısından düşündürücüydü.

Sonuç olarak, ilmî içeriği ve özellikle Tayyar Hocamızın konuşması bakımından benim için oldukça değerli ve ufuk açıcı bir gün oldu. Bununla birlikte, böylesine önemli ve uluslararası nitelikteki bir sempozyumun, organizasyon disiplini ve konuşmaların içeriği bakımından da aynı özeni yansıtmasını beklerdim.

Bunlar, konunun uzmanı olmaktan ziyade farklı bir akademik ve mesleki perspektiften katılan bir dinleyici olarak kişisel izlenimlerim.

Sempozyum Programı ve Referanslar

Sempozyum programı üç dilde:
25 oturum, 97 sunum, 155 kişi

Referanslar -- meraklısı için

Tayyar Altıkulaç

Kur'an bir, mushaf çok

Geçerli kıraat farkları

Navigasyon ve Hidayet

Yağmurlu ve kasvetli bir sabah olmasına rağmen küçük camimizde epeyce cemaat vardı. Kamet okunurken bir alarmın tiz sesi duyuldu. Müezzin ve telefon, kendi dillerinde aynı şeyi söylüyordu:

Namaz başladı!

İmam Fatiha suresinde, her namazda söylediğimiz duayı tekrarladı:

Bizi doğru yola ilet!

Bu semavi yakarışa dünyevi bir yankı verir gibi, tuhaf bir ses yükseldi:

100 metre sonra sağa dönün

Anlaşılan, birimizin navigasyonu açık kalmış, yol tarifi devam ediyor:

Hafif sağ yaparak kavşaktan çıkın

Yazılım kendisi yolunu şaşırmış, başkasına nasıl yol göstersin! Bizi camiden çıkarmaya çalışırken imam Hacc suresinden okuyordu:

22:30 Pis putlardan kaçının ve yalan sözden sakının!

İşte, gerçek navigasyon (hidayet) buydu... Nereden geldiğimizi, nereye gittiğimizi ve bu yolculukta hangi yolu izlememiz gerektiğini açıkça söylüyordu -- kendisine kulak verenlere...

Yanlış bir yola saptığımızda, navigasyon durumu yeniden değerlendirir, bizi hedefimize ulaştıracak başka bir güzergâh gösterir. 

Sola doğru U-dönüşü yapın

Fakat cihazın doğru yolu göstermesi, bizim o yola gireceğimiz anlamına gelmez. Tercih yine bize aittir. Üstelik kimi yollar kısa görünür ama çıkmaz sokaktır; kimi yollar zahmetlidir ama doğru yere ulaştırır.

İkinci rekatta, Kasas suresinin son ayetleri, yine "hidayet" diyordu:

28:85 De ki: “Rabbim, kimin hidayetle geldiğini, kimin apaçık bir şaşkınlık içinde olduğunu en iyi bilir.”

28:88 O’ndan başka ilah yoktur, O’nun yüzü (zatı) dışında her şey yok olacaktır.

Selam verip namaz bittiğinde yağmur hâlâ çiseliyordu. Camiden çıkarken şunu düşündüm: Sabah nefsimin sesine uyup "Bu yağmurda camiye mi gidilir, evde kılayım" deseydim, harika bir gözlemden, bu şahane ilhamdan ve rotamı kontrol etme fırsatından mahrum kalacaktım.

Ayasofya: Ganimet değil, Emanet

M Akif Eyler

Dün Lozan Anlaşmasının 103. ve Ayasofya'nın cami olarak açılışının 6. yıldönümü idi... TC İletişim Başkanlığı tarafından “Fethin Nişanesi, Medeniyetin Kalbi: Çağları Aşan Mabet Ayasofya” paneli düzenlendi.

Türkiye Uluslararası İslam, Bilim ve Teknoloji Üniversitesi (TİBU) rektörü Mehmet Görmez'den, bu mâbedin çağları nasıl aştığı konusunda ilginç bir sunum dinledik:

Sunumda Öne Çıkan Başlıklar

• Medeniyet Tasavvuru: Ayasofya'nın bir 'fetih nişanesi' ve İslam medeniyetinin bir parçası olarak 'emanet' bilinciyle korunması gerektiğini vurguluyor. Ayrıca, İstanbul'un İslam dünyası için bir 'külliye' ve 'nizam' şehri olduğunu ifade ediyor.
• Ayasofya ve Kudüs: Fatih Sultan Mehmet'in fethini ve Ayasofya'nın İslam mabedine dönüşümünü, Hz. Ömer'in Kudüs'ü fethindeki hukuk ve adalet anlayışıyla ilişkilendiriyor.
• Bir Kitap gibi: Ayasofya'nın insanlık tarihi, dinler tarihi, İslam tarihi ve Osmanlı tarihi açısından bir 'metin' gibi okunması gerektiğini belirtiyor. Hristiyanlığın Romalaştığı devirde, Aya (kutsal) ile Sofya (hikmet) kavramlarının ayrılmasına değiniyor.
• Gelecek Vizyonu: Ayasofya'nın sadece bir ibadet mekanı olarak kalmaması, aynı zamanda ilim, hikmet ve marifet ruhunun yeniden ihya edildiği bir merkez olması gerektiğini savunuyor.
• Kişisel Tanıklık: Ayasofya'nın ibadete açılması sürecinin zihinlerde 10 yıl süren bir hazırlık dönemi olduğunu kendi tanıklığıyla paylaşıyor.

Fatih'in söylediği Farsça beyit

Tarihçilerin kayıtlarına göre, mâbedi ilk yaptıran Roma imparatoru, "Ey Süleyman, şimdi seni yendim!" diyerek Ayasofya'ya girmiş. Aklınca yendiği kişi hem hükümdar hem peygamber, kıyasladığı yapı da Kudüs'teki Mescid-i Aksâ, Musevilerin ilk mâbedi.

Fatih Mehmed ise, Ayasofya'ya girerken tam tersi bir davranışla şu meşhur beyti okumuş:

Perdedârî mîkuned ber kasr-ı Kayser ankebût
Bûm nevbet mîzened der kal'a-î Efrâsiyâb

Anlamı
Kayser'in sarayına örümcek perdedâr olmuş
Efrâsiyâb’ın kalesinde baykuş nöbet^* çalıyor

(*) "Nöbet" (nevbet) kelimesinin unutulmuş anlamı: Günün belirli zamanlarında belirli yerlerde, saray ve konaklarda, seferlerde çalınan askerî mızıka.

Beyte konu olan iki hükümdar, Roma'nın Sezar'ı ile Turan'ın Alper Tunga'sı. Mâbed Bizans'ın son devrinde o kadar bakımsızmış ki Fatih bu sözleri söylemiş. Fetihle birlikte bina asıl amacına döndü. Sonra Türkler de dinin aslından uzaklaşınca, yapı 80 sene boyunca müze oldu. Yine terk edilirse olacağı budur: metrûk yerler örümceklere ve baykuşlara kalır.

Kaynak: Neden Ayasofya?

Beytin Farklı Sürümleri

Birçok hikmetli sözlerde olduğu gibi, bu beyit için "orijinali şöyle" diyemiyoruz, çünkü çok sayıda varyasyonu, farklı okunuşu var. Mesela Kayser yerine Kisrâ, kasr yerine tâk, kale yerine kule diyenler olmuş. (Kaynak: Farsça Bir Beytin İzinde) Bu farklar ana fikri değiştirmiyor, hepsi şu ayetin bir tefsiri gibi:

kullu men ‘aleyhâ fân

Yeryüzündeki her şey fâni

İstanbul ve iki deniz

M Akif Eyler

İki denizin bir araya geldiği yerde suların karışmadığını 40 yıl önce okumuş ve hayret etmiştim. Günlük tecrübemize göre, farklı özellikleri olan iki su kavuştuğunda hiç hareket olmasa bile karışır, ortalama bir hale gelir. Atlantik ve Akdeniz'in birleştiği Cebelitarık Boğazında böyle değilmiş, iki suyun arasında karışmayı önleyen bir engel (berzah) varmış!

Fransız deniz araştırmacısı Kaptan Cousteau, 1960'larda Cebelitarık, Kızıldeniz ve Atlas Okyanusunda dalışlar yaparak, Atlantik'in soğuk ve az tuzlu suyu ile Akdeniz’in sıcak ve yüksek tuzlu suyunun birleştiği sınır hattını görüntüledi. Suyun rengindeki, berraklığındaki ve hatta biyolojik çeşitliliğindeki ani kırılmayı kameralarla kaydederek bu doğa olayını görsel olarak tüm dünyaya sundu.

Atlantik ve Akdeniz böyle kavuşuyor ama asla karışmıyor

Rahman suresindeki şu iki ayet, tam olarak bu durumu anlatıyor:

19. İki denizi salıvermiş, birbirine kavuşuyor
20. Aralarında engel var, birbirine karışmıyor

Denizlerin karışmaması ve bu hakikatin Kuran-ı Kerim'de yazılmış olması, ikisi de çok ilginç. Fakat daha ilginci, İstanbul'da da iki denizin karışmadan kavuştuğunu öğrendim. Oğuz Borat Hocam, 2024 tarihli bir makale gönderdi:

KAVUŞMAK ÜZERE SALIVERİLEN İKİ DENİZİN KADİM HİKAYESİ
İzzet ÖZTÜRK, İTÜ İnşaat Fakültesi
Journal of Halal & Ethical Res. 6 (2): 114-130, 2024
https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4404910

Bu makale, Kuran-ı Kerim'de bahsi geçen "iki denizin birbirine karışmaması" olgusunu, modern okyanus bilimi ve akışkanlar mekaniği ışığında, Cebelitarık ve nehir ağızları gibi vaka analizleriyle inceleyen disiplinler arası bir çalışmadır. Ayetlerde geçen "berzah" kavramının fiziksel mekanizmasını, yoğunluk farkları, yüzey gerilimi ve haloklin tabakaları üzerinden açıklayarak kutsal metin ile bilimsel verilerin uyumunu göstermiştir.

Marmara ve Karadeniz kavuşuyor ama asla karışmıyor

İstanbul Boğazından geçen suyun miktarı ve hızı beni hayrete düşürüyor. İki denizi kavuşturan Boğaz'a bakınca, şehri besleyen balık dolu üst akıntıyı görüyoruz. Karadeniz'den gelen taze suyun ortalaması saniyede 14.000 ton, yaklaşık 1000 adet orta boy tanker. Fakat Karadeniz'in bu kadar girdisi yok, bu su nereden geliyor?

Cevap alt akıntıda: Üst akıntının yaklaşık yarısı (saniyede 7.000 ton) kadar ılık ve tuzlu su, diğerine karışmadan, sessizce kuzeye akıyor, dengeyi sağlıyor. Alt akıntı hiç olmasa, üst akıntının hızı azalır ve deniz çabucak kirlenirdi. Öztürk, iki akıntı arasındaki yatay engeli bilimsel olarak açıklıyor. Ayrıca, bilimsel yayınlarda dini metinlerdeki atıfların "bilimsel görünme" kaygısıyla bilinçli olarak göz ardı edilmesini etik bir sorun olarak değerlendiriyor.

Yapay zekadan bir inci

İstanbul Boğazı, Karadeniz’in böbreği, Marmara’nın akciğeridir.

Avrasya'nın devasa nehirlerinden (Tuna, Dinyeper, Dnister) sürekli olarak muazzam miktarda oksijeni zengin tatlı su ve bununla birlikte tortu, organik madde, balık ve mikro canlılar geliyor. Boğaz, hassas bir "biyolojik arıtma ve havalandırma sistemi" olarak bu iki denizi canlı tutmaktadır.

Hidrostatik Denklemler

Boğaz'da tuzluluk oranları %1.7 ve %2.7 (İ Öztürk)

meraklısı için

İki akıntıyı ayıran yaklaşık 25 m derinlikte iki taraf dengede, akış yok. Üstte yükseklik farkı, altta yoğunluk farkı ters akıntıları sağlıyor. Yoğunluk farkı %1 mertebesinde ise, bağıl yükseklik farkı da %1 olmalı. Yani Karadeniz tarafı yaklaşık 25 cm daha yüksek. (Bu fark mevsimlere ve rüzgara göre değişebilir)

Zamansız Bir Özlemin Yedi Yılı

Sezgin Özaytekin

Yedi yıl. Özlem, zamanın içinde eriyip yok olan bir duman değilmiş; aksine, durdukça katılaşan, kemikleşen, göğüs kafesinin altında her gün biraz daha ağırlaşan pürüzsüz bir taşmış. Bunu şimdi daha iyi anlıyorum.

Pertevniyal Lisesi’nin yüksek, gri koridorlarından dışarıya adım attığım gençlik günlerini hatırlıyorum. Cami bahçesindeki ulu ağaçların gövdelerine, kabukları incitecek kadar sertçe raptiyelenmiş Bugün gazetelerini. Rüzgâr estikçe kâğıtlar ağaçların teninde beyaz kanatlar gibi çırpınır, üzerindeki siyah harfler içimizde bir yerlere dokunurdu. Baskıcı rejimlerin, insan ruhunu tek bir kalıba dökerek dondurmak isteyen soğuk ellerine karşı, henüz adı konmamış bir çığ birikirdi içimizde. Erimeye yüz tutmuş ama henüz kopmamış bir çığ. O kâğıtlara, o harflere her bakışımda, içimde henüz yüzünü görmediğim bir adama, Şevket ağabeye doğru şahlanan saf bir tanışma arzusu uyanırdı.

Onunla karşılaşmamız, kaderin ince bir sızıyı dindirmek için seçtiği bir sürgün dönüşüne rastladı.

Sultanahmet’teki loş matbaa. İçeride mürekkep, eski kâğıt ve rutubet kokusu birbirine sarılmıştı. Büyük Gazete’yi binbir zorlukla, adeta parmaklarıyla kazıyarak çıkartmaya çalışıyordu. Bizse bir fırtınanın ortasındaki birkaç hevesli çocuk gibi, yardım etmek isterken aslında onun titiz dünyasına köstek oluyorduk. Ama o, bir baba ciddiyeti ve gösterişsiz   şefkatiyle katlanırdı acemiliğimize. Taze francalanın çıtırtısı, İddi Amin salatasının kokusu ve ocakta hiç sönmeyen, sürekli demlenen koyu çayın buğusu arasından bize bakardı. Sesindeki dingin, sarsılmaz tınıyı dün gibi derimde hissediyorum:

"İki rekat namaz kılıp, üç beş kelime dini kelime bilmekle kendinizi su üstünde yürüyen ermiş sanmayın, çok yolunuz var yürüyecek."

Bu söz, yürünmesi gereken o upuzun, taşlı yolun ilk soğuk taşı gibi oturdu kalbime.

Evvel giden ahbâba selâm olsun

İstikametin Kırılgan Kimliği

Mehmed Şevket Eygi. Cumhuriyetin gri, birbirine benzeyen tekdüze mimarisinin içinde, kendi şahsına münhasır asil bir anıt gibi dururdu. Tavizsizdi. Onun lügatindeki ilk ve son kelime "istikamet"ti. Biz gençliğin hırçın, köşeli diliyle aykırı kelimeler savurduğumuzda, bizi kırmadan, ruhumuzun çeperlerini zedelemeden tutar, yolun ortasına bırakıverirdi. Rüzgârın yönüne göre eğilen esnek kamışlardan değildi; o, kökleri toprağın en derin ve karanlık sırlarına bağlı, fırtınada bile yapraklarını dökmeyen bir gövdeydi. İslam'ın izzetini, kendi narin bedeninden çok daha fazla titreyerek korurdu.

Gençliğin kör, insanı sersemleten cehaletiyle lüks şeylere özenir, vitrinlerdeki parlak nesnelere bakıp, "Müslüman bunlara layık değil mi?" diye sorardık. Oysa onun gözlerinde nesnelerin bir ağırlığı yoktu. Müslümanın, malın ve mülkün gölgesine sığınarak kibirlenmesini, gizli ya da açık bir gururla şişmesini sessiz bir öfkeyle karşılardı. Zenginlerin israf içindeki şatafatlı, gürültülü hayatlarını kelimeleriyle adeta bıçak gibi keserdi. Kendisi, bir odanın tenhası kadar sade yaşardı; fakat o sadeliğin, o çıplaklığın içinde insanı diz çöktüren muazzam bir asalet barındırırdı.

Cemaatlerin, hiziplerin, insanların kendilerini küçük odacıklara kapatıp birbirine düşman kesilmesinin karşısında durdu hep. Onun ruhu geniş bir gökyüzüydü, gökyüzünü küçük parçalara bölmek isteyenlere hep aynı hakikati fısıldardı:
"Bütün, parçanın içine sığmaz."

Ona göre inanç, sadece zihinsel bir kabul değil, parmak uçlarına kadar sızması gereken bir estetikti. Camilerin titiz temizliğinden sokakların ritmine, kâğıda dökülen bir harfin kıvrımından üzerindeki kumaşın dikişine kadar her şeyde o gizli, kutsal nizamı arardı. Rüküşlüğe, pasaklılığa ve zevksizliğe karşı açtığı savaş, aslında ruhun çürümesine karşı açılmış bir savaştı. Batı dünyasını en ince kılcal damarlarına kadar tanımış, Fransızca’yı kendi kalbinin dili gibi konuşmayı öğrenmişti; fakat o, modernitenin cafcaflı yalnızlığından kaçıp, kendi kadim köklerine, İslam medeniyetinin sakin limanına sığınmıştı.

Bedir Yayınevi... Kısa bir süre de olsa o koridorlarda çalışmak, hayatımın en huzurlu, en saadetli uykusuydu sanki. Bugün ve Babıali'de Sabah gazetelerinde yazdığı yazılarla binlerce insanı o sessiz nehre dahil etti. İnandığı "kutsal kimlik" uğruna hapisler yattı, gurbetin soğuk odalarında sürgün hayatı yaşadı ama kalemini hiçbir gücün masasına bırakmadı. Ve tuhaftır, onca acıya rağmen dudaklarından tek bir şikayet kırıntısının döküldüğünü duymadım. Acıyı, sessizce yutulan şifalı bir ilaç gibi taşırdı göğsünde.

Nesnelerin ve Yolculukların Hafızası

Onun için seyahat etmek, sadece bir gövdenin coğrafi olarak yer değiştirmesi demek değildi; ruhun kendi derinliklerine yaptığı bir tefekkür ve görgü kazısıydı. Lübnan’ın tozlu sokaklarından Suudi Arabistan’ın yakıcı kumlarına, Ürdün’den Almanya’nın ve Fransa’nın soğuk, düzenli caddelerine kadar yürüdü. Gittiği her yerde ilk önce kütüphanelerin kokusunu içine çeker, sahafların kuytu köşelerinde saklanan eski kâğıtların izini sürer, o coğrafyanın ilim adamlarının yüzlerindeki çizgileri okurdu. Heybesinde mutlaka birkaç eski kitapla dönerdi. Batı’nın mekanik disiplinini görür, takdir eder ama arkasındaki manevi boşluğu, büyük çürümeyi bir hekim titizliğiyle teşhis ederdi. Bize hep o seyahatlerin yaralarından süzülen tecrübeleri anlattı.

Dostlukları da tıpkı seçtiği nadide kitaplar gibi derin ve el değmemişti. Mahir İz, Muzaffer Ozak, Necip Fazıl... Onların meclislerinden damıttığı yoğun irfanı bize aktarırken, gözlerinde geçmiş bir zamanın ışığı parlardı. Umarım, o ışıktan sızan irfanı ruhumuzun karanlık odalarına iyice içselleştirebilmişizdir.

Ama onun en büyük sığınağı, asıl büyük yatırımı gençlerdi. Belki de bu yüzden, saçlarına karlar yağsa da ruhu hep bir çocuk kadar taze ve genç kaldı. Sultanahmet’teki, Çemberlitaş’taki küçük ofisinin kapısı bize, dünyaya fırlatılmış çıplak çocuklara hep açıktı. Elimize sıkıştırdığı kitaplar, cebimize bırakılan sessiz harçlıklar, bizi götürdüğü gösterişsiz ama derin bir zevki olan lokantalardaki yemekler... O, bize "Nasıl nitelikli bir Müslüman olunur?" sorusunun cevabını teorilerle değil, bizzat ekmeği bölüşündeki zarif hareketle, yaşayarak gösterdi.

Onun şefkati sadece insanla sınırlı değildi. Kedisi Midas ile kurduğu sessiz, kelimesiz dil, hayvan sevgisinin bu dünyadaki en zarif, en şeffaf hatırasıdır. Evini ağzına kadar dolduran on binlerce nadide kitap ve duvarları süsleyen siyah mürekkepli hat eserleri, onun bu dünyanın gürültüsünden kaçıp sığındığı asıl kozasıydı.

Sırra Kadem Basan Bir İstanbul

Benim şahsiyetimin, ruhumun iskeletinin şekillenmesinde onun bıraktığı iz silinmez bir mürekkep gibidir. Bende hakkı da, hatırası da çok büyüktür. Eski İstanbul kültürüyle, kaybolan zamanın zarafetiyle yoğrulmuş rahmetli annemin de bu dünyada en çok hürmet ettiği, sevdiği insanlardan biriydi o.

Şimdi o, ailemizin ruhani olarak bağlı olduğu Sümbül Efendi’nin derin, sessiz gönül terbiyesinden geçip, Merkez Efendi’nin hemen yanı başında, ahiret komşusu olarak toprağın altına sırlandı. Gövdesi aramızdan çekildi ama bıraktığı o sarsılmaz istikamet, odamın ortasında duran kutsal bir emanet gibi bekliyor.

Makamı cennet, ruhu sonsuz bir sükûnetle sarmalanmış olsun.

“Bâki kalan bu kubbede bir hoş sadâ imiş” 

Yahya Kemal’in ebedi mısraları düşüyor şimdi zihnime, sanki Şevket ağabeyin ardından bir nehir gibi akıyor:

"Ömrün şu biten neşvesi tâm olsun erenler,
Son meclisi câm üstüne câm olsun erenler.
Şükrânla vedâ ettiğimiz cân-ı fenâya;
Son pendimiz ah-lâfa devâm olsun erenler.

Câizse Harâbât-ı İlâhî'de de herşey,
Yârân yine Rindân-ı Kirâm olsun erenler.
Tekrar mülâkî oluruz bezm-i ezelde;
Evvel giden ahbâba selâm olsun erenler."

Dr. N. Sezgin Özaytekin
12.07.2026 

Merhum Mehmet Şevket Eygi hakkında önceki yazılarım:

2019 Evvel Gidene Selam Olsun 

2025 Matbaada Sürpriz Sofra 

2026 Şevket Ağabeyi Ziyaret 

İstabul'da Deniz Havası

M Akif Eyler

İstanbul'da "deniz kokusu" almanın en ucuz yolu Şehir Hatları vapurları. Bunlardan üç tanesi iyi bilinir ve yaygın olarak kullanılır:

• 1970'lerde her gün bindiğim Kadıköy-Karaköy vapuru
• Eminönü'de "Bosfırıs" diye turistleri çeken Boğaz vapuru
• Deniz deyince ilk akla gelen Ada vapurları

Az bilinen iki tanesini de listeye ekleyelim. Kabataş'ta yeni açılan aktarma merkezinde bir çok ulaşım aracı bir araya geldi:
Tramvay, otobüs, füniküler, vapur, deniz motoru
(Kabataş–Mecidiyeköy metrosu buraya gelecek)

Kabataş aktarma/transfer merkezi

1. Buradan kalkan bir vapur, Moda'ya uğruyor ve Bostancı'ya gidiyor:

Kabataş-Moda-Bostancı vapuru

2. Haliç vapuru: Yedi iskeleye uğrayarak Bilâd-ı Selâse'nin iki ucunu birleştiriyor:

Eyüp-Üsküdar vapurunun uğradığı iskeleler:
Sütlüce, Ayvansaray, Hasköy, Balat, Fener, Kasımpaşa, Karaköy

Bu vapur ilk başladığı zaman izlenimlerimi yazmıştım:
http://eyler.blogspot.com/2005/06/hali-golden-horn.html

O zamanki rotada Hasköy yerine Eminönü vardı.